Havacılık, enerji, sağlık, ulaşım ve medya. Otuz yıl önce bu sektörlerden bahsederken akla General Electric gelirdi. Bugün ise tek bir isim öne çıkıyor: Elon Musk. Tesla, xAI ve SpaceX'in CEO'su olan Musk, aynı zamanda Starlink telekomünikasyon şirketini de kontrol ediyor. Sosyal medya platformu X'in sahibi, nöral implantlar ve yeraltı tünelleri geliştiriyor. En az 10 milyon doları doğurganlık araştırmalarına yatırdı. Musk, bu girişimlerin birkaçını tek bir konglomera altında birleştirme yolunda ilerliyor gibi görünüyor.
WELCH İLE BENZERLİKLER VE FARKLILIKLAR
Musk sıklıkla Henry Ford'a benzetilse de, daha uygun bir karşılaştırma John D. Rockefeller veya General Electric'i (GE) hasta bir sanayi şirketinden yayılan bir konglomeraya dönüştüren Jack Welch olabilir. Musk'ın SpaceX, xAI ve Tesla'yı birleştirme söylentilerini hayata geçirmesi durumunda Welch karşılaştırması özellikle geçerli hale gelebilir. Benzerlikler elbette tamamen kapsayıcı değil. GE bir şirketti, Musk ise bir kişi. Ancak Musk'ın net servetinin, S&P 500 endeksindeki şirketlerin %97'sinin piyasa değerini gölgede bıraktığı bir dönemde bu ayrım biraz bulanıklaşıyor. Musk'ın net serveti, enflasyona göre ayarlandığında GE'nin zirve değerine yaklaşan 800 milyar dolara yaklaşıyor.
GE'NİN YÜKSELİŞİ VE DÜŞÜŞÜ
Bir zamanlar dünyanın en değerli şirketi olan GE, ampul, jet motoru, ev aletleri, röntgen ve ultrason cihazları, buhar türbinleri, lokomotifler ve televizyon programları üreten bölümlere sahipti. Welch 1981'de GE'nin başına geçtiğinde, şirket on yılda piyasa değerinin beşte birini kaybetmiş, sürüklenen bir durumdaydı. İlk hamlesi işten çıkarmalar oldu. İlk birkaç yılda 100 binden fazla çalışanı işten çıkardığı için 'Nötron Jack' lakabını aldı. Bu tasarrufla şirket üstüne şirket satın aldı. Welch'in yönetimi altında GE, devraldığında 14 milyar dolar olan değerini, 2001'de ayrıldığında 400 milyar doların üzerine çıkardı. Ancak bu yaklaşım kusursuz değildi. 2008 finansal kriziyle birlikte, şirketin konglomera yapısının ciddi kusurları gizlediği ortaya çıktı. GE Capital'in kârları, diğer bölümlerin zayıf performansını örtbas etmek için kullanılıyordu. Beş yıl önce GE, kendisini üç ayrı şirkete böleceğini açıkladı. Konglomera artık yoktu.
ROBİN BARONLAR ÇAĞINA DÖNÜŞ MÜ?
Harvard Business School profesörü David Yoffie'ye göre Musk'ın hikayesi, bir GE konglomerası hikayesinden ziyade daha çok bir 'robber baron' (yağmacı baron) hikayesine benziyor. Yaldızlı Çağ'da J.P. Morgan ve John D. Rockefeller gibi isimler, demiryolları ve petrol şirketleri gibi yeni endüstriler kuran büyük, güçlü şirketleri kontrol ediyordu. Musk'ın yaklaşımının da bu olduğunu belirten Yoffie, bunun daha çok ego, piyasa gücü ve kral yapıcı olma çabasıyla ilgili olduğunu söylüyor. Musk'ın imparatorluğunun geleceği, şirketlerini birleştirme veya ayrı tutma kararına ve toplumun artan gücüne nasıl tepki vereceğine bağlı olacak. Musk, selefleri gibi terazinin kefesine parmağını koymaya çalışıyor ve ABD ile yurtdışındaki seçimleri etkilemek için 300 milyon dolardan fazla harcama yapıyor. Musk şirketlerini birleştirirse, günümüzde moda olmayan gerçek bir konglomeraya sahip olacak. Yoffie'ye göre, Musk'ın şirketleri üzerindeki en büyük kısıtlama, nihayetinde kamuoyu tarafından yönlendirilen düzenleme olabilir. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başındaki sanayicilerin gücü, İlerleme Çağı'nda getirilen yeni düzenlemeler dalgasıyla kontrol altına alınmıştı. Musk, insanların hayal gücünü cezbeden gelecek vizyonlarını benimseme ve bunları iş planlarına dönüştürme konusunda bir yeteneğe sahip. Soru şu: Bunu ne kadar süre devam ettirebilecek?
